• georgian flag
  • english flag

ECtHR დიდი პალატა: უფლება კანონის საფუძველზე შექმნილ სასამართლოზე გაფართოვდა და მოსამართლეთა დანიშვნის კანონიერების შემოწმებაც მოიცვა

author
თამარ ერგემლიძე
A A       1015

post photoCASE OF GUÐMUNDUR ANDRI ÁSTRÁÐSSON v. ICELAND

სასამართლო შემადგენლობა, რომელთაგან ერთ-ერთი მოსამართლე, მოსამართლედ დანიშნულ იქნა კანონმდებლობის მოთხოვნათა დარღვევით, მაინც არის თუ არა "კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლო“, როგორც ამას მოითხოვს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი? მართალია კითხვა შეიძლება მარტივი იყოს, მაგრამ პასუხის გაცემა არც ისეთი ადვილია, როგორც ერთი შეხედვით შეიძლება ჩანდეს. სწორედ ამ საკითხზე იმსჯელა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდმა პალატამ საქმეზე - გუდმუნდურ ანდრი ასტრადსონი ისლანდიის წინააღმდეგ.

ვიდრე 2020 წლის 1-ლი დეკემბრის დიდი პალატის გადაწყვეტილება გამოცხადდებოდა, ამ საქმეს უკვე მოჰყვა გარკვეული შედეგები ისლანდიაში. მას შემდეგ, რაც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პალატამ თავის გადაწყვეტილებაში დარღვევა დაადგინა, 2019 წლის მარტში, ისლანდიის იუსტიციის მინისტრმა თანამდებობა დატოვა. ამის მიუხედავად, თავისთავად დიდი პალატის გადაწყვეტილებას აქვს პრეცედენტული მნიშვნელობა, რადგან იგი განმარტავს, აფართოებს და აზუსტებს უფლების ფარგლებს და ამით მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს კანონის უზენაესობის ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ასპექტზე.

პრეისტორია
ისლანდიაში ადგილი ჰქონდა სასამართლო სისტემის მასშტაბურ რეფორმას. რეფორმის შედეგად, არსებული ორსაფეხურიანი სისტემა გარდაიქმნა სამსაფეხურიან სისტემად; რაიონულ სასამართლოებსა და უზენაეს სასამართლოს შორის დაემატა ახალი სააპელაციო სასამართლო. ამ სააპელაციო სასამართლოში უნდა დანიშნულიყო 15 მოსამართლე, რომლებსაც იუსტიციის მინისტრი დანიშნავდა შემფასებელი კომისიის წინადადების საფუძველზე. მართლმსაჯულების კანონის თანახმად, შემფასებელი კომისიის შეთავაზება პრინციპში სავალდებულო იყო, მაგრამ მინისტრს შეეძლო შემოთავაზებული სიიდან გადახვევა, თუ იგი მიიღებდა პარლამენტის თანხმობას. რეფორმა მიზნად ისახავდა უფრო ობიექტური პროცედურის შექმნას, რომელიც განამტკიცებდა სასამართლოს დამოუკიდებლობას.

შემფასებელმა კომისიამ სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლის თანამდებობაზე დასანიშნად 33 განაცხადი განიხილა და გამოაქვეყნა იმ 15 კანდიდატის სია, რომლებიც, კომისიის შეფასებით, ყველაზე კვალიფიციურები იყვნენ. მინისტრი არ დაეთანხმა ამ რანჟირებას და პარლამენტს წარუდგინა სია, რომელშიც თავდაპირველად ნომინირებული 15 კანდიდატიდან მხოლოდ 11 იყო შენარჩუნებული. ხოლო ოთხი კანდიდატი, რომლებიც, შემფასებელი კომისიის მიერ კვალიფიციურ კანდიდატებად იყვნენ მიჩნეული, მოიხსნენ სიიდან. მათ ნაცვლად მინისტრმა პარლამენტისათვის წარდგენილ სიაში შეიყვანა სხვა 4 კანდიდატი. პარლამენტმა, წარდგენილ სიას კენჭი უყარა ერთიანად და დაამტკიცა მინისტრის მიერ შეთავაზებული ყველა კანდიდატი.

მოგვიანებით, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასმართლოს წინაშე აპლიკანტი - გუდმუნდურ ანდრი ასტრადსონი მიუთითებდა, რომ მის მიმართ ადგილი ჰქონდა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის (საქმის სამართლიანი განხილვის უფლება) დარღვევას, ვინაიდან ისლანდიის სააპელაციო სასამართლოს ერთ-ერთი მოსამართლე, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო მისი საქმის განხილვაში, მისი შეფასებით, არ იყო დანიშნული ისლანდიის შიდასახელმწიფოებრივი სამართლის ნორმების დაცვით - რაც იმას ნიშნავს, რომ მისი საქმე გადაწყვეტილი იქნა სასამართლოს მიერ, რომელიც ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის გაგებით, არ წარმოადგენდა „კანონის საფუძველზე შექმნილ“ სასამართლოს.

ფაქტები - ისლანდიის ახალშექმნილმა სააპელაციო სასამართლომ, რომელმაც 2018 წელს დაიწყო ფუნქციონირება, უარყო აპლიკანტის - გუდმუნდურ ასტრადსონის მიერ წარდგენილი სააპელაციო საჩივარი, რომლითაც იგი სისხლისსამართლებრივ ბრალდებას ასაჩივრებდა.
აპლიკანტმა სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება გაასაჩივრა ქვეყნის უზენაეს სასამართლოში და განაცხადა, რომ ერთ-ერთი მოსამართლე, რომელიც მისი საქმის განხილვაში მონაწილეობდა, კერძოდ, მოსამართლე ა.ე., - დანიშნული იყო შიდასახელმწიფოებრივი სამართლით გათვალისწინებული რეგულაციის დარღვევით, რაც მისი კონსტიტუციური და კონვენციური უფლებების დარღვევას იწვევდა.

ქვეყნის უზენაესმა სასამართლომ დადგენილად ცნო, რომ მოსამართლე ა.ე.-ს დანიშვნა განხორციელდა კანონის მოთხოვნათა დარღვევით. კერძოდ, პირველ რიგში იმით, რომ - შემფასებელი კომისიის მიერ ნომინირებულ საუკეთესო შეფასებების მქონე კანდიდატთა სიიდან, იუსტიციის მინისტრის მიერ მოიხსნა 4 კანდიდატი და მათ ნაცვლად სიაში შეყვანილ იქნა 4 სხვა კანდიდატი, მათ შორის ა.ე. - მიუხედავად იმისა, რომ ამ ოთხ კანდიდატს არ გააჩნდათ საუკეთესო შეფასება და შეფასების შედეგების მიხედვით ისინი ვერ ხვდებოდნენ პირველ 15 კანდიდატთა შორის - ამასთან, იუსტიციის მინისტრის მიერ აღნიშნული ჩანაცვლება განხორციელდა ისე, რომ მისი მხრიდან არ მომხდარა ფაქტების რაიმე დამოუკიდებელი შეფასება ან მისი გადაწყვეტილების ადეკვატური მიზიზების მითითება - რითაც მან დაარღვია შეიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის მოთხოვნები. მეორე დარღვევას ჰქონდა ადგილი, როდესაც პარლამენტმა კანდიდატებს კენჭი უყარა არა ინდივიდუალურად, როგორც ამას შიდასამართალი ითვალისწინებდა, არამედ, კენჭისყრა და ხმის მიცემა მოხდა მინისტრის მიერ წარდგენილი მთლიანი სიისათვის ერთიანად. ამის მიუხედავად, ქვეყნის უზენაესმა სასამართლომ ჩათვალა, რომ აღნიშნული უწესრიგობები არ წარმოადგენდა იმგვარი ხასიათის დარღვევებს, რომლებიც მიჩნეული იქნებოდა საკმარის საფუძვლად მოსამართლის დანიშვნის ბათილად ცნობისათვის. ამდენად, ქვეყნის უზენაესმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ აპლიკანტს არ დარღვევია მისი საქმის სამართლიანი განხილვის უფლება.

მოგვიანებით, აპლიკანტის საქმის თაობაზე იმსჯელა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ და 2019 წლის 13 მარტის გადაწყვეტილებაში, სასამართლოს პალატამ, 5 ხმით ორის წინააღმდეგ, დაადგინა, რომ ადგილი ჰქონდა უფლების დარღვევას. კერძოდ, სასამართლომ მიიჩნია, რომ ირღვეოდა აპლიკანტის ფუნდამენტური უფლება, მისი საქმე განხილული ყოფილიყო „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ მიერ. ამ დასკვნისათვის გადამწყვეტი მნიშვნელობის მქონე იყო „შიდა სამართლის აშკარა დარღვევის“ ტესტი, რომლითაც იხელმძღვანელა სასამართლოს პალატამ და დაადგინა, რომ ვინაიდან, ადგილი ჰქონდა შიდასახელმწიფოებრივი სამართლის „აშკარა“ დარღვევას, აღნიშნული იწვევდა აპლიკანტისათვის კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ლი ნაწილით გარანტირებული უფლების შელახვას.

ისლანდიის მთავრობის მოთხოვნით, საქმე განსახილველად გადაეცა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდ პალატას.

დიდი პალატის გადაწყვეტილების არსებითი ასპექტები*

დიდი პალატის ამოცანა შემოიფარგლებოდა შიდასახელმწიფოებრივი სამართლის დარღვევის შედეგების დადგენით, კერძოდ, ართმევდა თუ არა განმცხადებელს „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოსაგან“ მისი საქმის განხილვის უფლებას ის ფაქტი, რომ მოსამართლე ა.ე. მონაწილეობდა მისი საქმის განხილვაში სააპელაციო სასამართლოში.

(b) ბარიერის ტესტი
დიდი პალატა იზიარებს პალატის მიერ შემოთავაზებულ და გამოყენებულ „აშკარა დარღვევის“ ტესტის ლოგიკასა და ზოგად შინაარსს და დამატებით განავრცობს მას (ქვემოთ). თუმცა, გაურკვევლობის თავიდან ასაცილებლად, დიდი პალატა არ გამოიყენებს იგივე კონცეფციას.

დიდი პალატის მიერ განვითარებული ბარიერის ტესტი
მიუხედავად იმისა, რომ ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს უნდა მიეცეთ შეფასების გარკვეული თავისუფალი სივრცე, ქვემოთ მოყვანილი კრიტერიუმები, რომლებიც კუმულაციურია, მყარ საფუძველს ქმნის ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსათვის - და საბოლოოდ კი, ეროვნული სასამართლოებისათვის - რათა მათ შეაფასონ, თუ რამდენად იყო მოსამართლის დანიშვნის კონკრეტულ პროცედურაში არსებული დარღვევები ისეთი სიმძიმის, რომ მათ „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ უფლების დარღვევა გამოეწვიათ და ასვე, კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებით შეაფასონ, იყო თუ არა დაცული სამართლიანი და პროპორციული ბალანსი ურთიერთსაპირისპირო პრინციპებს შორის.

1. ტესტის პირველი საფეხური: როგორც წესი, სახეზე უნდა იყოს შიდასახელმწიფოებრივი სამართლის თვალსაჩინო დარღვევა, იმ გაგებით, რომ დარღვევა, როგორც ასეთი, იდენტიფიცირებადი უნდა იყოს ობიექტურად და დანამდვილებით. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, ზოგადად, ეროვნულ სასამართლოებს დაუთმობს ინტერპრეტაციას, იმის თაობაზე, კონკრეტულ შემთხვევაში ადგილი ჰქონდა თუ არა ეროვნული კანონმდებლობის დარღვევას, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ დარღვევა იყო „აშკარა“ ხასიათის - უფრო კონკრეტულად, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ ეროვნული სასამართლოების დასკვნები შეიძლება ჩაითვალოს თვითნებურად ან აშკარად დაუსაბუთებლად. ამასთანავე, შიდა კანონმდებლობის მოთხოვნების აშკარა დარღვევის არ არსებობა, ავტომატურად არ გამორიცხავს „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ უფლების დარღვევის დადგენის შესაძლებლობას. შესაძლოა არსებობდეს გარემოებები, როდესაც მოსამართლის დანიშვნის პროცედურა, ჩანდა რომ შესაბამისობაში იყო შიდა კანონმდებლობს მოთხოვნებთან, მაგრამ წარმოშობდა შედეგებს, რომლებიც შეუთავსებელია ზემოხსენებულ კონვენციურ უფლების მიზანთან და არსთან. ასეთ ვითარებაში ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმის გარემოებების შეფასება უნდა განაგრძოს ტესტის მეორე და მესამე საფეხურის შემოწმების ფარგლებშიც.

2. ტესტის მეორე საფეხური: შიდასამართლის კონკრეტული დარღვევა უნდა შეფასდეს „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ მოთხოვნით დაცული სიკეთისა და იმ მიზნის გათვალისწინებით, რის დაცვასაც ემსახურება დასახელებული მოთხოვნა. სახელდობრ, შეფასებისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ის მიზანი, რომ სასამართლოს გარანტირებული ჰქონდეს შესაძლებლობა, არასათანადო გავლენებისაგან თავისუფლად განახორციელოს მასზე დაკისრებული ფუნქციები და ამოცანები, და ამის მეშვეობით დაიცვას კანონის უზენაესობა და ხელისუფლების დანაწილების პრინციპი. ამდენად, მხოლოდ იმ დარღვევებმა, რომლებიც ეხება მოსამართლეთა დანიშვნის პროცედურის ფუნდამენტურ წესებს, ანუ დარღვევებმა, რომლებიც გავლენას ახდენენ „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ უფლების არსზე, შეიძლება გამოიწვიოს ამ უფლების დარღვევა (მაგალითად, იმ პირის დანიშვნა მოსამართლედ, რომელმაც ვერ შეასრულა სათანადო დასაშვებობის კრიტერიუმები - ან დარღვევები, რომლებმაც სხვაგვარად შეიძლება შეარყიოს "კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს" მოთხოვნის ის მიზანი და ამ უფლების ის ეფექტი, როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო განმარტავს მას). ამ თვალსაზრისით, გასათვალისწინებელია შიდა სამართლის კონკრეტული კანონის მიზანი და დანიშნულება, რომლის დარღვევასაც ექნება ადგილი. კერძოდ, არის თუ არა დასახელებული კანონის მიზანი, აღმასრულებელი ხელისუფლების მხრიდან სასამართლო სისტემაში რაიმე სახის არასათანადო ჩარევის აღკვეთა. შესაბამისად, წმინდა ტექნიკური ხასიათის დარღვევები, რომლებიც არანაირ გავლენას არ ახდენდნენ დანიშვნის პროცესის ლეგიტიმურობაზე, უნდა ჩაითვალოს, რომ ტესტით გათვალისწინებულ ბარიერსა და შესაბამის ზღვარს მიღმა რჩება.

3. ტესტის მესამე საფეხური: თუკი არსებობს ქვეყნის ეროვნული სასამართლოების შეფასება - პირის კონვენციურ უფლებებთან მიმართებაში - მოსამართლეთა დანიშვნის მარეგულირებელი შიდა სამართლის დარღევის სამართლებრივ შედეგებთან დაკავშირებით, ასეთი შეფასება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს იმის დადგენაში, ხომ არ წარმოადგენს ეს დარღვევა "კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს" უფლების შელახვას. ამრიგად, ეროვნული სასამართლოსბის მიერ განხორციელებული ასეთი შეფასებები და დასკვნები, თვითონვე იქცევა ტესტის ნაწილად. ასეთი შემოწმება უნდა განხორციელდეს რელევანტური კონვენციური სტანდარტების საფუძველზე, რაც, კონკრეტულ შემთხვევაში ურთიერთსაპირისპირო სიკეთეების სათანადო აწონ-დაწონვის და დაბალანსებით უნდა მოხდეს. კერძოდ, ბალანსი უნდა იქნეს ნაპოვნი იმის დასადგენად, არსებობდა თუ არა - არსებითი და სარწმუნო ხასიათის - მწვავე საჭიროება, რომელიც კონკრეტული შემთხვევის განსაკუთრებული გარემოებების გათვალისწინებით, გაამართლებს სამართლებრივი სტაბილურობისა და მოსამართლეთა შეუცვლელობის ფუნდამენტური პრინციპებიდან გადახვევას. იქ, სადაც ეროვნულმა სასამართლოებმა კონვენციის შესაბამისად განახორციელეს განხილვა და სათანადო დასკვნები გააკეთეს, ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს დასჭირდება მყარი არგუმენტები, იმისთვის, რომ შეცვალოს ეროვნული სასამართლოების შეფასება.

კონკრეტული ვადების არ არსებობა, რომლის ფარგლებშიც შესაძლებელი იქნება მოსამართლის დანიშვნის პროცედურის გასაჩივრება, პრაქტიკაში არ უნდა იწვევდეს დანიშვნის განუსაზღვრელი ვადით გასაჩივრების შესაძლებლობის დაშვებას. ინტერესთა აწონ-დაწონვისა და შეპირისპირებისას, დროის გასვლასთან ერთად, სამართლებრივი სტაბილურობის დაცვის ინტერესი სულ უფრო და უფრო მეტ მნიშვნელობას შეიძენს, ინდივიდუალური მოსარჩელის იმ უფლებასთან მიმართებით, რომ მისი საქმე განხილული იქნეს "კანონის საფუძველზე შექმნილი ტრიბუნალის" მიერ. ამასთანვე, ანგარიში უნდა გაეწიოს, ერთი მხრივ, იმ აშკარა სირთულეებს, რაც, დროის გასვლასთან ერთად შესაძლებელია წარმოიქმნას მტკიცებულებითი თვალსაზრისით და მეორე მხრივ, კანონისმიერი ვადებს, რომლებიც შიდა სამართალში ამგვარი ხასიათის საკითხებზე შეიძლება გამოიყენებოდეს.

(c) ტესტის გამოყნება წინამდებარე საქმის გარემოებებზე

1. ჰქონდა თუ არა ადგილი ქვეყნის კანონმდებლობის აშკარა დარღვევას - ისლანდიის უზენაესი სასამართლოს დასკვნების გათვალისწინებით, ტესტის პირველი პირობა აშკარად დაკმაყოფილებულია.

2. ეხებოდა თუ არა შიდა სამართლის დარღვევები მოსამართლეთა დანიშვნის პროცედურის ფუნდამენტურ წესს - სახეზეა, რომ ადგილი ჰქონდა სასამართლო დანიშვნის ეროვნული პროცედურის ფუნდამენტური წესის მძიმე დარღვევას, განსაკუთრებით კი, კანონის მთავარი მიზნის გათვალისწინებით: კერძოდ, კანონის დეკლარირებული მიზანი იყო - შეეზღუდა აღმასრულებელი ხელისუფლების გავლენა (დამოუკიდებელი შემფასებელი კომისიის ჩართვით) და ამის მეშვეობით განემტკიცებინა სასამართლო ხელისუფლების დამოუკიდებლობა ისლანდიაში.

მინისტრის მიერ ჩადენილ დარღვევებთან დაკავშირებით - მან ვერ ახსნა, თუ რატომ მიანიჭა უპირატესობა კონკრეტულ კანდიდატს, მეორესთან მიმართებით, როგორც ამას შიდა კანონმდებლობა მოითხოვდა. მის მიერ დამატებულმა ოთხივე კანდიდატმა უფრო მეტი ქულა დააგროვა სასამართლო გამოცდილების კრიტერიუმით, ვიდრე იმ ოთხმა კანდიდატმა, რომლებიც ამოღებულ იქნენ სიიდან მის მიერ. თუმცა, შემფასებელი კომისიის მიერ შედგენლ თავადპირველ სიაში იყვნენ სხვა კანდიდატები, რომლებსაც კიდევ უფრო ნაკლები ქულა ჰქონდათ მინიჭებული სამოსამართლო გამოცდილების თვალსაზრისით, ვიდრე მინისტრის მიერ მოხსნილ ოთხ კანდიდატს, და მიუხედავად ამისა, მინისტრმა გადაწყვიტა მათი სიაში შენარჩუნება. ანალოგიურად, იმ კანდიდატებს შორის, რომლებიც არ იყვნენ რეკომენდირებული შემფასებელი კომისიის მიერ, არსებობდნენ ისეთები, რომლებსაც გააჩნდათ უფრო მაღალი შეფასება სამოსამართლო გამოცდილების კრიტერიუმის გათვალისწინებით, ვიდრე მათ, რომლებიც მინისტრის მიერ იქნენ არჩეული.
საქმის განხილვისას მთავრობამ მიუთითა, რომ მინისტრი ასევე ითვალისწინებდა სუბიექტურ ფაქტორებს, როგორიცაა "წარმატება" კარიერაში, მაგრამ არანაირი განმარტება არ არსებობდა იმის შესახებ, თუ როგორ გაზომა მან ეს „წარმატება“. მინისტრის ქმედებების ხასიათი იწვევდა ობიექტურად გამართლებულ ეჭვს, იმის თაობაზე, რომ იგი პოლიტიკური მოტივით მოქმედებდა: არ შეიძლება იგნორირებული იქნას განმცხადებლის ბრალდებები მინისტრსა და სადავო მოსამართლის მეუღლეს შორის პოლიტიკური კავშირების თაობაზე; ამასთან, მინისტრი იყო ერთ-ერთი პოლიტიკური პარტიის წევრი, რომელიც კოალიციურ მთავრობაში უმრავლესობას შეადგენდა. სწორედ მხოლოდ მათი ხმებით იქნა მისი წინადადება პარლამენტში მიღებული. ეს საკმარისი იყო მთელი პროცედურის ლეგიტიმურობისა და გამჭვირვალეობის შელახვისთვის.

რაც შეეხება პროცედურულ ხარვეზებს პარლამენტის მხრიდან - პარლამენტმა არამარტო არ მოსთხოვა მინისტრს, თავისი წინადადების ობიექტური მიზეზების მიწოდება, არამედ მის მიერ ჩატარებული კენჭისყრა არ შეესატყვისებოდა ხმის მიცემის სპეციალურ წესებს, რამაც შეარყია მისი სამეთვალყურეო როლი - როლი, რომელიც პარალმენტს ავალდებულებდა გაეკონტროლებინა მთავრობის მხრიდან პროცესზე არასათანადო დისკრეციის და გავლენის გამოყენება. შესაბამისად, აპლიკანტის რწმენა, რომ პარლამენტის გადაწყვეტილება ძირითადად პარტიულმა პოლიტიკურმა მოსაზრებებმა განაპირობა, ვერ იქნება მიჩნეული დაუსაბუთებლად.

3. განხორციელდა თუ არა ეროვნული სასამართლოს მიერ იმ ბრალდებების ეფექტური სასამართლო განხილვა, რომელსაც აპლიკანტი „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ კონვენციური უფლების დარღვევაზე ამყარებდა და გამოსწორებულ იქნა თუ არა დარღვევის შედეგები - ქვეყნის უზენაესმა სასამართლომ ვერ მოახერხა გაეკეთებინა კონვენციასთან შესაბამისობაში მყოფი შეფასება და არავითარი ყურადღება არ მიაქცია საკითხს, იყო თუ არა მიღწეული დაცვითი მექანიზმის ის მიზანი, რასაც „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ კონცეფცია ითვალისწინებს. პირველი, მიუხედავად იმისა, რომ უზენაეს სასამართლოს ჰქონდა უფლებამოსილება გადაეხედა და გამოესწორებინა ზემოხსენებული დარღვევების შედეგები, მან ვერ შეძლო საჭირო დასკვნების გამოტანა მის მიერვე დადგენილად ცნობილი გარემოებებიდან. აქცენტი, რომელიც სასამართლომ გადაიტანა მხოლოდ იმ ფაქტზე, რომ მოსამართლეთა დანიშვნა ხელმოწერილი იქნა რა პრეზიდენტის მიერ, დანიშვნები უკვე ოფიციალურად იყო მიჩნეული, მიანიშნებს იმის აღიარებაზე, რომ რეალურად, ამის შემდგომ სასამართლოს აღარ გააჩნდა ნამდვილი, ქმედითი უფლებამოსილება, განეხილა და გადაეწყვიტა ეს საკითხი. ქვეყნის უზენაესმა სასამართლომ ძირითადად ყურადღება გაამახვილა საკითხზე, ჰქონდა თუ არა დარღვევებს რაიმე რეალური გავლენა მოსამართლe ა.ე.- ს დამოუკიდებლობაზე ან მიუკერძოებლობაზე. ამდენად, მან ძირითადად იმსჯელა საკითხზე, რომელსაც არ ჰქონდა პირდაპირი გავლენა იმის შეფასებაზე, ირღვეოდა თუ არა „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ მოთხოვნა. და მეორეც, უზენაესმა სასამართლომ არ უპასუხა განმცხადებლის არცერთ ძალიან კონკრეტულ და უაღრესად რელევანტურ არგუმენტსა და ბრალდებას ამ უკანასკნელთან მიმართებით. შესაბამისად, უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებიდან არ იყო ნათელი, თუ რატომ არ იქნა მიჩნეული სადავო პროცედურული დარღვევები ისეთი ხასიათის მქონედ, რომ მას შესწირვოდა მოსამართლე ა.ე.-ს დანიშვნის -, და, შესაბამისად, აპლიკანიტის საქმის განხილვაში მისი მონაწილეობის კანონიერება. მესამე, რაც შეეხება უზენაესი სასამართლოს ვალდებულებას დაეცვა ბალანსი ურთიერთსაპირისპირო პრინციპებს შორის - გარკვეული დროის გასვლა კი, როგორც წესი, "სამართლებრივი სტაბილურობისა და უსაფრთხოების" სასარგებლოდ იმოქმედებდა, - წინამდებარე შემთხვევაში, მან ვერც ამ როლის შესრულება მოახერხა. მოსამართლე ა.ე.-ს და დანარჩენი სამი კანდიდატის დანიშვნა გასაჩივრდა მაშინვე, შესაბამისი პროცედურის დასრულებისთანავე და სადავო დარღვევები დადგენილი იქნა მანამდე, ვიდრე კანდიდატები შეუდგებოდნენ უფლებამოსილების განხორციელებას.

ნაჩვენები თვითშეზღუდვა, რასაც უზენაესი სასამართლოს მხრიდან ჰქონდა ადგილი - ერთი მხრივ, სამართლებრივ სტაბილურობასა და მეორე მხრივ, კანონის მოთხოვნათა დაცვას შორის სწორი ბალანსის პოვნის უუნარობა, არ არის მხოლოდ ამ კონკრეტული საქმისათვის დამახასიათებელი ერთეული სპეციფიკა, არამედ, რეალურად ეს იყო უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებების პრაქტიკა. ასეთი პრატიკის და მიდგომის არსებობა, ფაქტობრივად, მთავრობის მიერ საქმეზე წარმოდგენილი მოსაზრებებითაც დასტურდება: მათი განცხადებიდან ჩანს, რომ, ისლანდიის სასამართლოებს, თეორიულად, ჰქონდათ უფლებამოსილება გადაემოწმებინათ სასამართლო დანიშვნების კანონიერება და გაეუქმებინათ ის გადაწყვეტილებები, რომელშიც მონაწილეობდნენ უკანონოდ დანიშნული მოსამართლეები. პრაქტიკულად კი, ისეთი ტიპის დარღვევები, რომლებიც მოცემულ შემთხვევაში გვაქვს, გამოიწვევდა მხოლოდ წარუმატებელი კანდიდატებისათვის ზიანის ანაზღაურებას. ამრიგად, ”გასული ნახევარი საუკუნის განმავლობაში არ ყოფილა შემთხვევა, რომელიც მიანიშნებდა, რომ სადავო ხარვეზები გამოიწვევდა ან შეიძლება გამოეწვია მოსამართლის დანიშვნის ბათილობა” (იხ. მთავრობის შენიშვნები გადაწყვეტილების 187-ე პუნქტში და ზემოთ). ასეთი პრაქტიკა პრობლემებს წარმოშობს ორი ძირითადი მიზეზის გამო. პირველ რიგში, ეს ძირს უთხრის სასამართლო ხელისუფლების გადამწყვეტ როლს, შეინარჩუნოს და აკონტროლოს ბალანსი, რაც ხელისუფლების დანაწილების განუყოფელი ელემენტია. მეორე, სადავო დარღვევების მნიშვნელობისა და შედეგების გათვალისწინებით და კანონის უზენაესობის მქონე დემოკრატიულ სახელმწიფოში სასამართლოს პრინციპულად მნიშვნელოვანი როლის მხედველობაში მიღებით, გამართლებული ვერ იქნება, ამგვარი დარღვევების შედეგები შემოიფარგლებოდეს მხოლოდ ინდივიდუალური კანდიდატებით, რომლებმაც უსამართლობა განიცადეს არდანიშვნის გამო. სინამდვილეში, ესეთი შედეგები აუცილებლად ეხება საზოგადოებას და მის საჯარო ინტერესებს.

4. შეჯამება: აპლიკანტს უარი ეთქვა „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ უფლებით სარგებლობაზე, მისი საქმის განხილვაში იმ მოსამართლის მონაწილეობის შედეგად, რომლის დანიშვნის პროცედურაში ადგილი ჰქონდა მძიმე დარღვევებს, რამაც შელახა სადავო უფლების არსი.

ამ მიზეზების გამო, სასამართლო,

ერთხმად ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე -6 მუხლის 1-ლი პუნქტის - „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ უფლების დარღვევას;

ცამეტი ხმით ოთხის წინააღმდეგ ადგენს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, საკუთრივ დარღვევის დადგენა წარმოადგენს საკმარის სამართლიან დაკმაყოფილებას განმცხადებლისათვის მიყენებული არამატერიალური ზიანის ანაზღაურებაზე;

ერთხმად ადგენს, რომ მოპასუხე სახელმწიფომ, სამი თვის განმავლობაში უნდა გადაუხადოს განმცხადებელს 20,000 ევრო (ოცი ათასი ევრო), პლუს ნებისმიერი გადასახადი, რომელიც შეიძლება დაეკისროს მას;

ერთხმად ადგენს, რომ წინამდებარე საქმეში დარღვევის დადგენა, როგორც ასეთი, არ შეიძლება ავტომატურად გახდეს იმის საფუძველი, რომ მოპასუხე სახელმწიფოს დაეკისროს კონვენციით გათვალისწინებული ვალდებულება, განაახლოს ყველა მსგავსი საქმე, რომელიც ისლანდიის კანონმდებლობის შესაბამისად, ამის შემდგმ იქნა განხილული და შესულია კანონიერ ძალაში (res judicata).

*შენიშვნა: ქვემოთ მოცემული ტექსტის თხრობის სტილი შეესაბამება გადაწყვეტილებიდან შესაბამისი ნაწილების პირდაპირ თარგმანს


წყაროები:
GRAND CHAMBER JUDGMENT - CASE OF GUÐMUNDUR ANDRI ÁSTRÁÐSSON v. ICELAND (Application no. 26374/18)
https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22tabview%22:[%22document%22],%22itemid%22:[%22001-206582%22]}

Case summary by the Registry, Council of Europe/European Court of Human Rights
https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22002-13028%22]}

“Guðmundur Andri Ástráðsson: the right to a tribunal established by law expanded to the appointment of judges”, By Mathieu Leloup, PhD researcher in constitutional and administrative law at the University of Antwerp, Belgium, research group Government and Law
https://strasbourgobservers.com/2020/12/18/gudmundur-andri-astradsson-the-right-to-a-tribunal-established-by-law-expanded-to-the-appointment-of-judges/?fbclid=IwAR0Qi_xmLfQf0Zd-HCMNSO1lWySa5YxFHsUiCA6KpIfc9BtjmvQIbD12fnA#more-5003